Սննդային հավելումները դարձել են շատերի կյանքի անբաժանելի մասը՝ խոստանալով պահպանել առողջությունը, բարելավել ֆիթնեսն ու արտաքին տեսքը: Սակայն, քանի որ դրանք դեղեր չեն, հաճախ օգտագործվում են առանց բժշկի նշանակման։ Մարդիկ հաճախ իրենց համար հավելումներ են նշանակում՝ հիմնվելով ընկերների խորհուրդների, գովազդի կամ համացանցից ստացված տեղեկատվության վրա: Բայց ինչպե՞ս կարող է դիետիկ հավելումների անվերահսկելի օգտագործումն ազդել առողջության վրա: Ինչպե՞ս է վերահսկվում սննդային հավելումների շուկան և որքա՞ն խստորեն են կարգավորվում դրանց որակն ու անվտանգությունը։ Ինչպե՞ս կարող եք իմանալ, թե որ հավելումներն են իսկապես անհրաժեշտ, և որոնք կարող են անօգուտ կամ նույնիսկ վնասակար լինել:

Մարքեթինգ, թե՞ անհրաժեշտություն

Գովազդային գերիշխող այսօրվա աշխարհում գնալով ավելի դժվար է դառնում հասկանալ, թե իրականում ինչ է պետք մարդուն, և ինչն է ընդամենը մարքեթինգային ջանքերի արդյունք: Սննդային հավելումների հարցը բացառություն չէ՝ դրանք իրո՞ք անհրաժեշտ են, թե՞ պարզապես նորաձեւության ու գովազդի կողմից պարտադրված միտում է։

«Այսօր մեր սնունդն այլևս այնքան հարուստ չէ օգտակար մակրո և միկրոէլեմենտներով, որքան մեր պապերի ժամանակներում։ Մենք ուտում ենք շատ վերամշակված մթերքներ, իսկ հողերը սպառվում են հանքանյութերից։ Մեր օրերում բերքը կարելի է հավաքել տարին մի քանի անգամ՝ պարարտանյութերի և թունաքիմիկատների շնորհիվ։ Նրա խոսքով, այսօր չկա մի մարդ, ով չունենա վիտամինների և հանքանյութերի պակաս։ Միակ տարբերությունն այն է, որ որոշ մարդիկ ունեն խորը թերություններ, իսկ մյուսներին անհրաժեշտ է պահպանման չափաբաժիններ», - ասում է նա:

Թերապևտ Ալինա Խաչատրյանը նույնպես կարծում է, որ սննդային հավելումները դառնում են անհրաժեշտություն. «Իդեալում, հավասարակշռված սննդակարգը պետք է մարմնին ապահովի բոլոր անհրաժեշտ նյութերով, սակայն այնպիսի գործոնների պատճառով, ինչպիսիք են սննդի որակը, սթրեսը, անառողջ ապրելակերպը և հիվանդությունը, որոշ սննդանյութեր օրգանիզմին բավարար քանակությամբ չեն մատակարարվում։ Օրինակ, վիտամին D-ն դժվար է ստանալ միայն սննդից։ Չնայած Հայաստանի արևոտ կլիմայական պայմաններին, ընդհանուր առմամբ բնակչության արյան մեջ վիտամին D-ի մակարդակը մնում է ցածր: Մագնեզիումն ակտիվորեն սպառվում է սթրեսային պայմաններում»։

Մեկ այլ խնդիր, շարունակում է նա, այն է, որ շուկայում կան հավելումներ, որոնք ավելի շատ մարքեթինգ են, քան իրական աշխատող արտադրանքի, ինչը, ի վերջո, ստվեր է գցում այս կատեգորիայի բոլոր ապրանքների վրա: «Օրինակ, դետոքսային միջոցները, որոնք խոստանում են ազատվել տոքսիններից և բարելավել աղիների աշխատանքը, ոչ այլ ինչ են, քան մարքեթինգ: Լյարդն ու երիկամներն արդեն արդյունավետորեն կատարում են օրգանիզմը մաքրելու իրենց գործը, և նման «մաքրողները» միայն նպաստում են լուծողական ազդեցությանը և տհաճությանը: Վտանգավոր մարքեթինգի կատեգորիայի մեջ են մտնում նաև նյութափոխանակության խթանիչները, որոնք, որպես կանոն, ոչ միայն չեն օգնում, այլ նաև հանգեցնում են այնպիսի կողմնակի ազդեցությունների, ինչպիսիք են նյարդայնությունը, անքնությունը և արյան ճնշման բարձրացումը»։

Նշում՝ ինքնաբուժության սիրահարների համար

«Ցանկացած հավելումներ, նույնիսկ առաջին հայացքից ամենաանվնասները, պետք է ընդունվեն միայն թեստի արդյունքների հիման վրա: Սա կարևոր է ձևի և դեղաչափի ճիշտ ընտրության համար: Հավանաբար կա միայն մեկ հանքանյութ, որը պետք է ընդունեն բոլորը՝ տարեցները, երեխաները և հատկապես նրանք, ովքեր սթրեսի մեջ են: Բայց, կրկին, բոլոր տեսակի մագնեզիումները նույնը չեն: Կան մագնեզիումի բազմաթիվ ձևեր, և դրանք բոլորն էլ տարբեր կերպ են աշխատում: Սթրեսի ժամանակ՝ մի բան, մկանային սպազմի ժամանակ, միգրենի համար՝ մեկ այլ ձև և այլն։ Կան մագնեզիումի բացարձակապես անպետք ձևեր, որոնք ուղղակի լուծողական են։ Հետևաբար, մենք ընտրում ենք դեղաչափը և ձևը ըստ կարիքների: Բայց դա բոլորին է պետք՝ առանց բացառության»,- նշում է Վիրաբյանը։

Խաչատրյանի խոսքով՝ սննդային հավելումների անվերահսկելի օգտագործումը կարող է հանգեցնել օրգանիզմի համար անցանկալի հետեւանքների։ «Անվերահսկելի օգտագործումը կարող է հանգեցնել չափից մեծ դոզայի, որը չափազանց բացասական ազդեցություն կունենա օրգանիզմի վրա: Օրինակ՝ վիտամին D-ի ավել ընդունումը կարող է հանգեցնել հիպերկալցեմիայի՝ մի վիճակ, որի դեպքում արյան մեջ կալցիումի մակարդակը չափազանց բարձր է դառնում: Սա կարող է առաջացնել թուլություն, գլխացավեր, երիկամների հետ կապված խնդիրներ և նույնիսկ սրտի աննորմալ ռիթմ։ Կարևոր է իմանալ՝ ինչպես են հավելումները փոխազդում այն դեղամիջոցների հետ, որոնք դուք կարող եք ընդունել: Պարզ ասած, շատ կարևոր է հետևել դեղաչափին և ցանկացած դեղամիջոց ընդունել մասնագետի հսկողության ներքո», - ընդգծում է նա:

Սննդային հավելումների որակը

Հավելումների որակն առանձին խնդիր է, նշում է Վիրաբյանը։ «Ցավոք, շուկայում հավելումների մեծ տեսականի կա, բայց դրանցից շատերը չեն գործում և կարող են նույնիսկ կողմնակի բարդություններ առաջացնել: Ես գնում եմ վճարովի բաժանորդագրություններ անկախ լաբորատորիաներից և նախքան սննդային հավելումներ գնելը կամ նշանակումներ տալը, ես միշտ ստուգում եմ կազմը, որտեղից է հումքը, ինչ ձևով է նյութը, դեղաչափը գործում է, թե ոչ։ Հաճախ է պատահում, որ արտադրողները, որոնց վստահում եմ, և որոնց արտադրանքը գնում եմ, փոխում են բաղադրությունը կամ ինչ-որ բաղադրիչ, և հետո ես ստիպված եմ նոր տարբերակներ փնտրել։ Շատ արտադրողներ, որպեսզի խուսափեն արտադրության բարձր ծախսերից, օգտագործում են նյութեր ոչ ակտիվ ձևերով: Ի՞նչ է դա նշանակում։ Եթե ​​այս տարրը պարկուճում է ոչ ակտիվ վիճակում, ապա օրգանիզմում այն ​​պետք է անցնի մի քանի փուլ՝ տարբեր կենսաքիմիական պրոցեսների օգնությամբ վերածվելով ակտիվի, որպեսզի լուծի մարդու խնդիրը։ Բայց դա միշտ չէ, որ տեղի է ունենում: Պարզվում է, որ մարդը վիտամիններ է խմում ոչ ակտիվ ձևերով և դրանց ընդունումից ստանում է ազդեցության միայն 20%-ը։ Ուստի մենք միշտ ընտրում ենք ակտիվ ձևեր, ուշադիր կարդում ենք դեղամիջոցի բաղադրությունը, ապա սկսում ենք այն ընդունել»,- խորհուրդ է տալիս մասնագետը։

Ինչպե՞ս է կարգավորվում սննդային հավելումների շուկան Հայաստանում

Սննդային հավելումների որակի և անվտանգության հսկողությունը Հայաստանում իրականացվում է Սննդի անվտանգության տեսչության կողմից։ Տեսչության տվյալներով՝ գրանցվել է կենսաբանական ակտիվ հավելումների 695 տեսակ։ Սակայն տեսչությունը տեղեկություն չունի շրջանառության մեջ գտնվող բոլոր հավելումների ստույգ քանակի մասին։

Վերահսկիչ գործունեության շրջանակում, անհրաժեշտության դեպքում, կատարվում են լաբորատոր փորձարկումներ՝ ստուգելու համար, որ հավելումների բաղադրությունը համապատասխանում է փաթեթավորման վրա նշված տեղեկատվությանը: Միևնույն ժամանակ, ինչպես հայտնում է IOPF-ը, սննդային հավելումները ստուգվում են ինչպես հաստատված տարեկան պլանի շրջանակներում, այնպես էլ չնախատեսված՝ հիմնվելով պետական ​​կառույցների բողոքների կամ հարցումների վրա:

Սակայն, բաց է մնում հարցը, թե արդյոք գործող մոնիտորինգի համակարգն ընդգրկում է ողջ շուկան և բավարար է արդյոք հնարավոր խախտումները հայտնաբերելու համար։ Սպառողների անվտանգությունը բարելավելու համար կարևոր է ոչ միայն արձագանքել հարցումներին, այլև ապահովել շրջանառության մեջ գտնվող ապրանքների ավելի լայն մոնիտորինգ:

Սննդային հավելումների հիմնական պահանջներից մեկը դրանց ճիշտ մակնշումն է։ Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) տեխնիկական կանոնակարգի համաձայն՝ փաթեթավորման վրա պետք է նշվեն ապրանքի անվանումը, կազմը, պիտանելիության ժամկետը, պահպանման պայմանները, արտադրողի մասին տեղեկությունները, ինչպես նաև օգտագործման վերաբերյալ առաջարկություններ կամ սահմանափակումներ։ Այս ուղեցույցներն օգնում են սպառողներին տեղեկացված ընտրություն կատարել և անվտանգ օգտագործել հավելումները:

Այսպիսով, չնայած գործող կարգավորող մեխանիզմներին, վերահսկողության համակարգում բացեր են մնում։ Մոնիտորինգի ուժեղացումը, շուկայում առկա բոլոր հավելումների ավելի լավ հաշվառումը և կանոնավոր ստուգումների ավելացումը կօգնեն Հայաստանում սննդային հավելումների շուկան ավելի թափանցիկ և անվտանգ դարձնել սպառողների համար: