նախընտրելի դարձնել
Սաղմնաբանությունը կյանքի ծագման և վաղ զարգացման գիտություն է, որն ուսումնասիրում է այն գործընթացը, որի միջոցով բեղմնավորված ձվաբջիջը զարգանում է մինչև լիովին զարգացած օրգանիզմ: Այսօր այդ ոլորտը կարևոր դեր է խաղում վերարտադրողական բժշկության մեջ՝ անպտղության պատճառների ախտորոշումից մինչև ժամանակակից օժանդակ վերարտադրողական տեխնոլոգիաների, մասնավորապես՝ արտամարմնային բեղմնավորման, ներդրումը: Սաղմնաբանությունը բժիշկներին հնարավորություն է տալիս ոչ միայն օգնել մարդկանց ծնողներ դառնալ, այլև ավելի լավ ըմբռնել այն գործընթացները, որոնք կանխորոշում են դեռ չծնված երեխայի առողջությունը:
MedMeet 2025 ցուցահանդեսում NEWS.am Medicine-ի թղթակիցը զրուցել է սաղմնաբան Նինա Տոնոյանցի հետ, որը ներկայացրել է սաղմնաբանության նպատակները, պարզաբանել դրա գործնական կարևորությունը ժամանակակից բժշկության մեջ և ցրել այդ ոլորտին առնչվող ամենատարածված առասպելները:
Հերքելով առասպելները. սաղմի սառեցում
Տոնոյանցը նշել է, որ իր հանդիպած ամենատարածված առասպելներից մեկն այն տեսակետն է, թե սառեցման գործընթացում սաղմի որակը վատանում է: «Սաղմերի որակը սառեցման ժամանակ մնում է անփոփոխ։ Լինում են դեպքեր, երբ սաղմերը չեն դիմանում սառեցման կամ հալեցման գործընթացին, բայց դա խիստ հազվագյուտ բացառություն է»,- պարզաբանում է մասնագետը։ Ըստ նրա՝ ժամանակակից սառեցման միջավայրերն այնքան բարձր որակ ունեն, որ հալեցումից հետո ապահովում են սաղմի գրեթե 100% կենսունակությունը։ Սա հնարավորություն է տալիս պահպանել դրանց հատկություններն ու նույնիսկ տարիներ անց օգտագործել հաջող բեղմնավորման համար։
Երեք ծնողների երեխա
Մեկ այլ տարածված առասպել է այն տեսակետը, թե սաղմի փուլում կարելի է ազդել ապագա երեխայի առողջության վրա կամ նույնիսկ «ծրագրավորել» նրան։ Տոնոյանցը կտրականապես հերքում է նման հնարավորությունը. «Սաղմը ծրագրավորել չի կարելի։ Դու ընտրում ես ձեռք տակ եղած արական սերմնաբջիջն ու ձվաբջիջը, և դրանց հետ ոչինչ չես կարող անել»։ Սակայն նա պատմեց ցիտոպլազմայի կամավոր նվիրատվության տեխնոլոգիայի մասին, որն օգտագործվում է միտոքոնդրիալ համախտանիշների դեպքերում։ «Տարիքի հետ բջջային էներգիայի համար պատասխանատու միտոքոնդրիաների որակը վատանում է։ Կամ, օրինակ, միտոքոնդրիաներում գենետիկ անոմալիաներ կան։ Նման դեպքերում դոնոր ձվաբջջից վերցվում է միտոքոնդրիաներով ցիտոպլազմա և տեղադրվում բուժառուի ձվաբջջի մեջ։ Արդյունքում, ստանում ենք, պայմանականորեն ասած, երեք ծնողներից ծնված երեխա»,- պարզաբանում է Տոնոյանցը։
Նա միաժամանակ ընդգծում է, որ սաղմերի որակը կարող է վատթարանալ, երբ լաբորատորիայում խիստ վերահսկողության չափանիշները՝ օդի որակը, օգտագործվող միջավայրը կամ դրանց պիտանելիության ժամկետները չեն պահպանվում։ Սակայն նույնիսկ երեխայի սեռի վրա անհնար է ազդել. «Սեռի վրա չի կարելի ազդել»,- միանշանակ նշում է մասնագետը։
Ի՞նչ է իրականում հաջողվել ձեռք բերվել
Վերջին 11-13 տարիներին, որի ընթացքում Տոնոյանցն աշխատել է սաղմնաբանության ոլորտում, ոլորտը զգալի փոփոխությունների է ենթարկվել։ Հայաստանում վերարտադրողական բժշկության բարձր մակարդակը պահպանելու համար ակտիվորեն նոր տեխնոլոգիաներ են ներդրվում։ «Մյուս երկրներից ինչով ենք պակաս։ Մենք բավականին աշխատունակ և խելացի ենք. Ի վիճակի ենք այդ ամենը ներդնել», - համոզված է Տոնոյանցը։ Նորարարությունների շարքում նա առանձնացրել է արհեստական բանականության օգտագործումը սպերմատոզոիդի՝ արական սերմնաբջիջի ընտրության համար, որը բարելավում է ստացված սաղմերի որակը։ Ակտիվորեն օգտագործվում է նաև Time-lapse-ի տեխնոլոգիան (որոշակի ժամանակահատվածում օբյեկտի նկարահանում է մեկ ռակուրսից: Ավարտից հետո կադրերը համադրվում են տեսահոլովակի մեջ, ինչը հնարավորություն է տալիս երկար ժամանակահատվածում տեղի ունեցող օբյեկտի փոփոխությունները տեսնել արագացված ռեժիմով-խմբ.), որը հիմնվելով սաղմի զարգացման տվյալների լայնածավալ տվյալների բազայի վրա, օգնում է որոշելու, թե որ սաղմն է ամենահարմարը արգանդի խոռոչ տեղափոխելու համար։
Բացի դրանից, Տոնոյանցը նշեց, որ Time-lapse-ի տվյալները լավ համընկնում են նախաիմպլանտացիոն գենետիկական ախտորոշման (Preimplantation genetic diagnosis) արդյունքների հետ։ «Այդ երկու եղանակները կարելի է օգտագործվել միասին՝ հղիության հաջողության բարձր տոկոսի հասնելու համար»,- պարզաբանում է նա։ Սակայն Հայաստանում դեռևս բոլոր առաջադեմ տեխնոլոգիաները հասանելի չեն, չնայած մասնագետները ձգտում են ներդնել դրանք՝ համաշխարհային չափանիշներից հետ չմնալու համար։
Սաղմերի և ձվաբջջի սառեցում. խորհուրդներ պլանավորման համար
Բերդերային բջիջների սառեցման հարցը հատկապես մտահոգիչ է նրանց համար, ովքեր հետաձգում են երեխաներ ունենալը։ Տոնոյանցը նշել է, որ սառեցված սաղմերն ի վիճակի են պահպանվել շատ երկար ժամանակ. «Մենք ունեցել ենք դեպք, երբ սաղմը պահպանվել է 12 տարի, իսկ հալեցնելուց հետո՝ 11 տարի։ Այլ երկրներում սաղմերը պահպանվում են 20-25 տարի, որից հետո կարող են նվիրաբերվել այլ զույգերի»։
Այն կանանց համար, ովքեր դեռևս հղիություն չեն պլանավորում՝ զուգընկերոջ բացակայության, կարիերայի կամ այլ պատճառներով, Տոնոյանցը խորհուրդ է տալիս սառեցնել ձվաբջիջները մինչև 38 տարեկանը: «38 տարեկանից հետո քրոմոսոմային անոմալիաների ռիսկը մեծանում է, ձվաբջիջների որակը վատանում է, իսկ ձվաբջիջների քանակը նվազում: Եթե կինը 30-31 տարեկան է և չի պլանավորում երեխաներ ունենալ, նա կարող է սառեցնել 10 ձվաբջիջ՝ ապագայում ցանկալի հղիությանը հասնելու համար: Բայց մի՛ դիմեք այդ մեթոդին չափազանց ուշ»,- խորհուրդ է տալիս Տոնոյանցը:
Ինչ վերաբերում է արտամարմնային բեղմնավորման տարիքին, մասնագետն ընդգծում է անհատական մոտեցումը. «Մենք Ամերիկայից մի բուժառու ունեինք, որը հղիացավ և ծննդաբերեց 54 տարեկանում: Սակայն կան դեպքեր, երբ բարդ բժշկական պատմության պատճառով ավելի լավ է դիմել սուռոգատային մայրությանը»: Նա հավելեց, որ իրենց կլինիկայում շեշտը դրվում է անհատականացման վրա. «Յուրաքանչյուր բեղմնավորման մասնագետ անհատապես է մոտենում բուժառուին: Մեր կլինիկան հենց դրա վրա է կենտրոնացած»:
