Սուրճը պարտադիր չէ, որ խանգարի մարդուն քուն մտնել՝ քնի վրա բացասաբար ազդելու համար։ Նոր հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ կոֆեինը կարող է փոխել քնի որակն արդեն այն բանից հետո, երբ մարդն արդեն քնել է՝ պոտենցիալ կերպով կրճատելով խոր, վերականգնողական քնի տևողությունը։
Կոֆեինի ազդեցությունն ուսումնասիրելու համար հետազոտողներն օգտագործում են էլեկտրաուղեղագրություն, որը հնարավորություն է տալիս վերլուծել ուղեղի էլեկտրական ակտիվությունը քնի ժամանակ։ Ի տարբերություն քնի ավանդական գնահատման, որի դեպքում հիմնականում հաշվի են առնվում դրա տևողությունն ու փուլերը, էլեկտրաուղեղագրության քանակական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել ուղեղի ակտիվության ավելի նուրբ փոփոխություններ, դրանց թվում՝ դանդաղալիքային ակտիվության փոփոխությունները։
« էլեկտրաուղեղագրությունը հնարավորություն է տալիս տեսնել ոչ միայն այն, թե արդյոք մարդը քնած է, այլև այն, թե կոնկրետ ինչպես է քնում նրա ուղեղը։ Քնի դասական գնահատականը հաշվի է առնում դրա տևողությունն ու փուլերը, մինչդեռ էլեկտրաուղեղագրության քանակական վերլուծությունը բացահայտում է ավելի նուրբ փոփոխություններ, օրինակ՝ դանդաղալիքային ակտիվության նվազումը, որը քնի խորության և դրա վերականգնողական բնույթի կարևոր ցուցանիշ է»,- բացատրում է Վրոցլավի բժշկական համալսարանի գործնական քույրական գործի ամբիոնի պրոֆեսոր Դոնատա Կուրպասը։
Դանդաղ ալիքները խոր քնի բնորոշ առանձնահատկությունն են. այն փուլի, որը մասնակցում է օրգանիզմի ֆիզիկական վերականգնմանը, էներգետիկ պաշարների համալրմանը և ուղեղի բնականոն աշխատանքի պահպանմանը:
Կոֆեինը կարող է նվազեցնել քնի որակը
Կոֆեինի ազդեցությունը միշտ չէ, որ նկատելի է լինում: Մարդը կարող է քնել սովորական ժամին, քնել մոտ ութ ժամ և չհիշել գիշերը որևէ արթնացման մասին, սակայն կոֆեինն այդ ընթացքում կարող է փոխել ուղեղի ակտիվությունը քնի ժամանակ:
«Կոֆեինը կարող է կրճատել քնի տևողությունը կամ դժվարացնել քնելը: Այնուամենայնիվ, նույնիսկ քնի նորմալ տևողության դեպքում այն ունակ է նվազեցնել դանդաղալիքային ակտիվությունը և էլեկտրաուղեղագրության պատկերը շեղել դեպի ուղեղի ավելի «արթուն» վիճակ»,- ասում է Կուրպասը:
Այսպիսով, անկողնում անցկացրած ութ ժամը պարտադիր չէ, որ երաշխավորի նյարդային համակարգի վերականգնման նույն մակարդակը։ Քանի որ փոփոխությունները կարող են տեղի ունենալ առանց նկատելի արթնացումների, մարդը կարող է նույնիսկ չգիտակցել, որ իր քունը խանգարվել է։
«Այն սուբյեկտիվ զգացողությունը, թե մարդը լավ է քնել, միշտ չէ, որ համապատասխանում է այն ամենին, ինչ մենք նկատում ենք նեյրոֆիզիոլոգիական հետազոտությունների ժամանակ»,- հավելում է փորձագետը:
Կոֆեինի նկատմամբ զգայունությունը մարդկանց մոտ տարբեր է
Կոֆեինի ազդեցությունը կարող է էականորեն տարբերվել տարբեր մարդկանց մոտ: Թե որքան ժամանակ է կոֆեինն ակտիվ մնում և որքան ուժեղ է ազդում քնի վրա, կարող են ազդել գենետիկական առանձնահատկությունները, նյութափոխանակությունը, տարիքը, սթրեսը և խրոնիկական հոգնածությունը։
Որոշ մարդկանց մոտ նույնիսկ օրվա առաջին կեսին օգտագործված կոֆեինը կարող է շարունակել ազդել գիշերային քնի վրա:
«Խոսքը միայն քնելուց անմիջապես առաջ խմած սուրճի մասին չէ։ Որոշ մարդկանց համար նշանակություն կարող է ունենալ օրվա ընթացքում սպառված կոֆեինի ընդհանուր քանակը, և այն, թե արդյոք օրգանիզմը հասցնում է վերամշակել այն մինչև գիշերվա գալը»,- ասում է Կուրպասը:
Դա հատկապես արդիական է այն մարդկանց համար, ովքեր պարբերաբար օգտագործում են կոֆեին՝ կենտրոնացումը, դիմացկունությունը կամ աշխույժությունը պահպանելու համար, այդ թվում՝ մարզիկների և ինտենսիվ մտավոր աշխատանքով զբաղվողների համար:
Կոֆեինը կարող է նպաստել հոգնածության փակ շրջափակման ձևավորմանը
Կոֆեինը ժամանակավորապես բարձրացնում է աշխույժությունը և օգնում ավելի քիչ զգալ հոգնածությունը, սակայն քնի որակի վատթարացումը պոտենցիալ կերպով կարող է հանգեցնել հաջորդ օրն ավելի մեծ հոգնածության: Արդյունքում՝ մարդը կարող է սպառել նույնիսկ ավելի շատ կոֆեին՝ հոգնածությունը փոխհատուցելու համար՝ ձևավորելով հոգնածության, խթանման և խանգարված քնի մի շրջան:
«Եթե կոֆեինն օգնում է մարդուն գործել ցերեկային ժամերին՝ միաժամանակ վատթարացնելով գիշերային վերականգնման որակը, կարող է առաջանալ փակ շրջան. ուժեղանում է հոգնածությունը, մեծանում է խթանման կարիքը, իսկ քունն ավելի է վատանում»,- ասում է Կուրպասը:
Ստացված տվյալները ցույց են տալիս, թե ինչու քնի որակը միշտ չէ, որ կարելի է գնահատել միայն դրա տևողությամբ։ Հետազոտողներն ավելի ու ավելի հաճախ են ուսումնասիրում ուղեղի ակտիվությունը քնի ժամանակ՝ պարզելու համար, թե որքանով է այն լիարժեք և վերականգնողական:
«Կոֆեինը ոչ «լավն» է, ոչ էլ «վատը»: Դա կենսաբանորեն ակտիվ նյութ է, որի ազդեցությունը կախված է դոզայից, օգտագործման ժամից, տարիքից, ապրելակերպից, քնի որակից, սթրեսի մակարդակից և անհատական զգայունությունից»,- եզրափակում է Կուրպասը:
Հետևեք NEWS.am Medicine-ին Facebook-ում և Twitter-ում