Կարո՞ղ են արդյոք ԱԲ չաթ-բոտերը վատթարացնել հոգեկան առողջությունը. 5 հավանական վտանգ

Գեներատիվ արհեստական բանականության արագընթաց տարածումը ChatGPT, Google Gemini, Microsoft Copilot և Meta AI չաթ-բոտերը միլիոնավոր մարդկանց առօրյա կյանքի մաս է դարձրել: Շատերն օգտագործում են դրանք անձնական ապրումները, հարաբերությունները և հուզական խնդիրները քննարկելու համար՝ շուրջօրյա հասանելիության, անանունության և դատապարտման բացակայության շնորհիվ:

Ընդսմին, Journal of Psychopathology and Clinical Science բժշկագիտական հանդեսում հրապարակված նոր հոդվածի հեղինակը զգուշացնում է, որ համապարփակ արհեստական բանականության չաթ-բոտերի ինքնուրույն օգտագործումը որպես հոգեբանական աջակցության աղբյուր կարող է ոչ միայն չլուծել առկա խնդիրները, այլև նպաստել դրանց պահպանմանը կամ ուժեղացմանը:

Արհեստական բանականությունը և հոգեկան առողջությունը

Հետազոտությունների տվյալներով՝ չաթ-բոտերի հետ օգտատերերի փոխգործակցությունների մոտ 70%-ը կապված չէ աշխատանքի հետ, այլ վերաբերում է առօրյա հարցերին, ներառյալ հույզերը, հարաբերությունները և հոգեկան առողջությունը:

Բացի դրանից, ախտորոշված հոգեկան խանգարումներ ունեցող չափահասների գրեթե կեսն առնվազն մեկ անգամ դիմել է արհեստական բանականության չաթ-բոտերին աջակցության համար՝ հաճախ դրա մասին չհայտնելով իրենց բուժող բժիշկներին: Շատերն իրենց ընտրությունը բացատրում են նրանով, որ չաթ-բոտերը հասանելի են օրվա ցանկացած ժամի, ապահովում են լիարժեք անանունություն և չեն կշտամբում:

Միևնույն ժամանակ, գոյություն ունեն մասնագիտացված արհեստական բանականության համակարգեր, որոնք մշակված են հենց հոգեբանական օգնության համար, և որոնց արդյունավետությունն արդեն հաստատվում է կլինիկական հետազոտություններով: Սակայն համապարփակ չաթ-բոտերը, մասնավորապես՝ ChatGPT-ն կամ Gemini-ն, նախատեսված չեն հոգեբուժական օգնություն ցուցաբերելու համար և չունեն ճգնաժամային իրավիճակներին արձագանքելու անհրաժեշտ մեխանիզմներ կամ կլինիկական անվտանգության արձանագրություններ:

Հինգ հնարավոր վտանգ

Վերլուծելով առկա հետազոտությունները՝ հեղինակն առանձնացրել է հինգ հիմնական սցենար, որոնց դեպքում չաթ-բոտերի օգտագործումը կարող է ակամա սրել հոգեկան խանգարումները:

1. Մասնագիտական օգնության դիմելու հետաձգումը

Օգտատերերը կարող են չաթ-բոտն ընկալել որպես մասնագետին փոխարինող էժան և հարմար տարբերակ: Թեև  արհեստական բանականությունն ունակ է ժամանակավորապես թեթևացնել հուզական վիճակը, այն կարող է ստեղծել լիարժեք օգնություն ստանալու կեղծ զգացողություն և հետաձգել բժշկին կամ հոգեբանին դիմելը:

2. Հանգստացնող պատասխանների կոմպուլսիվ փնտրտուքի ուժեղացումը

Քանի որ չաթ-բոտերը սովորաբար ձգտում են աջակցել օգտատիրոջը և համաձայնել նրա հետ, դրանք կարող են մշտապես հանգստացնող պատասխաններ տալ տագնապային խանգարումներ կամ օբսեսիվ-կոմպուլսիվ խանգարում (Obsessive–compulsive disorder, OCD) ունեցող մարդկանց: Տագնապի նվազեցման փոխարեն դա կարող է ամրապնդել մշտապես հաստատում և հանգստություն փնտրելու սովորությունը:

3. Սոցիալական մեկուսացման խորացումը

Միայնություն կամ սոցիալական տագնապայնություն ապրող մարդկանց համար արհեստական բանականության հետ շփումը կարող է ավելի հարմարավետ թվալ, քան շրջապատի հետ փոխգործակցությունը, քանի որ չաթ-բոտերը չեն քննադատում, չեն մերժում և չեն դատապարտում զրուցակցին: Ժամանակի ընթացքում դա կարող է հանգեցնել իրական շփումը վիրտուալով փոխարինելուն:

4. Աղավաղված համոզմունքների ամրապնդումը

Հեղինակները զգուշացնում են նաև, որ չաթ-բոտերի՝ օգտատերերի հետ համաձայնելու չափազանց մեծ հակվածությունը կարող է ակամա աջակցել սխալ կամ նույնիսկ ցնորային համոզմունքներին՝ փոխանակ օգնելու մարդուն դրանք քննադատաբար վերանայել: Հոդվածում այս ներունակ ֆենոմենը նկարագրվում է որպես «արհեստական բանականության  հոգեգարություն», սակայն հետազոտողներն ընդգծում են, որ այս ուղղությունը հետագա ուսումնասիրություն է պահանջում:

5. Արհեստական բանականության խորհուրդներից կախվածության ձևավորումը

Եթե մարդն սկսում է արհեստական բանականությանը դիմել գրեթե յուրաքանչյուր որոշման հարցում, ժամանակի ընթացքում դա կարող է թուլացնել վստահությունը սեփական դատողությունների նկատմամբ և հանգեցնել չաթ-բոտի հանձնարարականներից չափազանց մեծ կախվածության:

Անհրաժեշտ են հետագա հետազոտություններ

Հեղինակը նշում է, որ առկա ապացույցները դեռևս սահմանափակ են: Եզրահանգումների զգալի մասը հիմնված է դիտողական հետազոտությունների, առանձին կլինիկական դեպքերի և օգտատերերի փորձի նկարագրությունների, այլ ոչ թե խոշոր վերահսկվող հետազոտությունների վրա:

Հոգեկան առողջության վրա արհեստական բանականության ազդեցության օբյեկտիվ գնահատման համար անհրաժեշտ են լրացուցիչ գիտական աշխատանքներ, հատկապես բնակչության խոցելի խմբերի շրջանում: Բացի դրանից, հետազոտողները արհեստական բանականության մշակողներին և հոգեկան առողջության ոլորտի մասնագետներին կոչ են անում անվտանգության և կլինիկական վերահսկողության ավելի հուսալի մեխանիզմներ ներդնել՝ նման տեխնոլոգիաների հնարավոր օգուտի պահպանման հետ մեկտեղ հնարավոր ռիսկերը նվազագույնի հասցնելու համար:

Հետևեք NEWS.am Medicine-ին Facebook-ում և Twitter-ում