Տարիներ շարունակ մարդու գենոմը դիտվել է որպես կյանքի առեղծվածային գիրք, որում բացի հասկանալի հատվածներից, եղել են նաեւ բացահայտ անհեթեթություններ: Ընթեռնելի հատվածները պարունակել են բջջային սպիտակուցներ ստեղծելու կոդ, մյուս հատվածները, որոնք կազմում են ամբողջ գենոմի մոտ 90 տոկոսը, համարվել են «անցանկալի ԴՆԹ»:

Ավելի ուշ գիտնականները պարզել են, որ շատ ոչ կոդավորող հատվածներ առանցքային դեր են խաղում գեների ակտիվության կարգավորման գործում։ Ուռուցքաբանների շրջանում սա հարցեր է առաջացրել՝ եթե կոդավորող հատվածներում մուտացիաները բջիջներին ստիպում են ոչ լիարժեք սպիտակուցներ ստեղծել, ապա ի՞նչ են անում մուտացիաները ոչ կոդավորող հատվածներում: Ինչպե՞ս են խորը մուտացիաները գենոմում՝ գեներից զուրկ հատվածներում, նպաստում քաղցկեղի զարգացմանը:

Nature Genetics ամսագրում հրապարակված նոր հոդվածում Դանա-Ֆարբերի քաղցկեղի ինստիտուտի հետազոտողները պատասխանել են այդ հարցին: Նրանք նեղացրել են իրենց ուսումնասիրության շրջանակը կոնկրետ մինչեւ կոնկրետ ԴՆԹ, որում տեղի են ունենում ոչ կոդավորող մուտացիաներ: Հետազոտողները պարզել են, որ հետազոտված դեպքերի ճնշող մեծամասնությունում նման մուտացիաներն ունեն էպիգենետիկ ազդեցություն, այսինքն՝ փոխում են այն, թե որքանով են այդ հատվածները բաց՝ ԴՆԹ-ի մյուս հատվածներին կապվելու համար, ինչը կարող է ազդել քաղցկեղի զարգացմանը մասնակցող գեների ակտիվության վրա:

Այս հայտնագործությունն առաջին անգամ բացահայտում է կենսաբանական լայնորեն տարածված այն մեխանիզմը, որի օգնությամբ ոչ կոդավորող մուտացիաները կարող են ազդել քաղցկեղի զարգացման ռիսկի վրա:

Մարդու մոտ քաղցկեղի զարգացման ռիսկը մեծացնող ժառանգական մուտացիաները բացահայտելու համար հետազոտողները անցկացնում են, այսպես կոչված, լայնագենոմային ասոցիատիվ ուսումնասիրություններ կամ GWAS: Այս ուսումնասիրությունների ընթացքում գիտնականները հարյուր հազարավոր մարդկանցից արյան նմուշներ են վերցնում եւ սքանավորում նրանց գենոմը՝ մուտացիաների կամ այլ տատանումների առկայության համար, որոնք ավելի հաճախ հանդիպում են քաղցկեղով հիվանդ մարդկանց մոտ, քան նրանց մոտ, ովքեր չունեն այդ հիվանդությունը:

Հետազոտությունների արդյունքում հայտնաբերել են հազարավոր նման մուտացիաներ, բայց դրանց միայն փոքր տոկոսն է գտնվում գենոմի կոդավորման շրջաններում, որոնք համեմատաբար հեշտ է կապել քաղցկեղի հետ: Օրինակներից մեկը կրծքագեղձի քաղցկեղն է:

Գիտնականները նշում են, որ հայտնաբերվել է ավելի քան 300 մուտացիա, որոնք կապված են այս հիվանդության զարգացման ռիսկի բարձրացման հետ։ Նրանց 10 տոկոսից պակասը գտնվում է գեների մեջ։ Մնացածը գտնվում են «անապատային» շրջաններում, եւ դեռ պարզ չէ, թե ինչպես են դրանք ազդում հիվանդության ռիսկի վրա։

Այս կապը հաստատելու համար հետազոտողները հավաքում են տվյալների երկու խումբ՝ առաջինը՝ GWAS-ի տվյալները, որոնք ցույց են տալիս քաղցկեղի որոշակի տեսակի մուտացիաներ, եւ երկրորդ՝ տվյալներ այդ տեսակի քաղցկեղի մեկ այլ գենոմային հատկանիշի վերաբերյալ, օրինակ՝ որոշ գեների ակտիվության ոչ նորմալ բարձր կամ ցածր մակարդակները։ Գործընթացում այս տվյալների հավաքածուների միջեւ համընկնման հատվածներ փնտրելով՝ հետազոտողները կարող են որոշել՝ համապատասխանում են արդյոք մուտացիաները այս գեների ակտիվության բարձրացմանը կամ իջեցմանը: