նախընտրելի դարձնել
Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի, ՌԴ ԳԱ հոգեբանության ինստիտուտի եւ Հումանիտար գիտությունների ակադեմիական համալսարանի գիտնականներն ուսումնասիրել են, թե ինչպես է ալիքի ճոճքն ազդում մարդու կոգնիտիվ ֆունկցիաների վրա, գրել է «Научная Россия»-ն։
«Դրուժբա» զբոսանավի լողացող վահանակի վրա կատարված փորձերը ցույց են տվել, որ էքստրեմալ պայմաններում մարդու ուղեղը տարբեր կերպ է ընկալում շրջապատող աշխարհը, իսկ շարժումների ճշգրտությունը եւ առարկաների չափերի գնահատումը զգալիորեն նվազում է։ Հետազոտության արդյունքները հրապարակվել են «Էքստրեմալ հոգեբանություն. գիտության եւ պրակտիկայի ինտեգրում» համառուսաստանյան (միջազգային մասնակցությամբ) գիտագործնական համաժողովի նյութերում:
Մարդու կոգնիտիվ ֆունկցիայի ուսումնասիրությունը անսովոր պայմաններում, ինչպիսին են շարժման հիվանդությունը կամ անկշռությունը, թույլ է տալիս մեզ ավելի լավ հասկանալ, թե ինչպես է ուղեղը հարմարվում սթրեսին, ապակողմնորոշմանը եւ զգայական ազդանշանների փոփոխություններին: Նման հետազոտությունն օգնում է բարելավել անվտանգությունը ծայրահեղ պայմաններում, զարգացնել ավելի դիմացկուն տեխնոլոգիաներ, ինչպես նաեւ պատրաստել բարդ միջավայրում աշխատող մասնագետներ՝ նավաստիներ, օդաչուներ, տիեզերագնացներ եւ այլոց: Այն նաեւ նպաստում է նյարդաբանական կամ վեստիբուլյար խանգարումներ ունեցող մարդկանց վերականգնողական մեթոդների մշակմանը։
Խորհրդային եւ ռուս գիտնականները երկար տարիներ վերլուծել են տվյալները եւ ուսումնասիրել տարբեր պայմաններ, դրանց ազդեցությունը մարդու օրգանիզմի գործառույթների վրա։ Օրինակ, ԽՍՀՄ ԳԱ հոգեբանության ինստիտուտը 1979-1992թ.. Լադոգա լճում ալիքների ճոճքի ժամանակ օպերատորի գործունեության համապարփակ միջառարկայական փորձարարական ուսումնասիրություն է անցկացրել լողացող վահանակի վրա: Գիտնականները գնահատել են աղմուկի անձեռնմխելիությունը, մուտքային տեղեկատվության ստացման եւ մշակման դինամիկան եւ որոշումների կայացումը:
Նաեւ Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի հետազոտողները Ս.Մ. Կիրովի անվան Ռազմաբժշկական ակադեմիայի եւ Յու.Ա. Գագարինի անվան տիեզերագնացների պատրաստման կենտրոնի, Սաուդյան Արաբիայի հետազոտողների հետ միասին ուսումնասիրել են տիեզերական թռիչքների եւ նախաթռիչքային մարզումների ազդեցությունը տիեզերագնացների օրգանիզմի վրա։ Նման աշխատանքները թույլ կտան բարելավել մարդկանց պատրաստվածությունը թռիչքներին, ինչպես նաեւ կնվազեցնեն կոգնիտիվ եւ այլ խանգարումների ռիսկը, որոնք կապված են տիեզերքում մարդու երկարատեւ մնալու հետ:
Այսօր Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի գիտնականները շարունակում են աշխատել այս ուղղությամբ։ Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի հոգեբանության ինստիտուտի եւ Հումանիտար գիտությունների ակադեմիական համալսարանի հետազոտողների հետ նրանք ուսումնասիրություն են անցկացրել մարդկանց վրա ալիքների ճոճքի ազդեցության մասին: Փորձն անցկացվել է «Դրուժբա» զբոսանավի լողացող վահանակի վրա այնպիսի պայմաններում, երբ օրգանիզմի հարմարվողականությունն ակնհայտորեն դժվար է բարդ պայմանների պատճառով՝ քարքարոտ ափեր, որոնք բախվում է ալիքը։ Փոթորկոտ եղանակին այս գործոններն առաջացնում են կարճ, ոչ ուղղորդված եռանկյուն ալիք, որին հարմարվելը գրեթե անհնար է, ինչը կարող է զգալիորեն վատթարացնել փորձարկվողի վիճակը:
Գիտնականները կարող են մոդելավորել ծայրահեղ իրավիճակները եւ վերահսկել ազդեցության փոփոխականները: Օրինակ՝ նավը կարող է մտնել փոթորկի գոտի, դուրս գալ դրանից, անցնել փոթորկի եզրով եւ այլն։ Օբյեկտիվ գնահատականներ եւ եզրակացություններ ձեւավորելու համար հսկիչ չափումներ են իրականացվել նաեւ ցամաքում։
Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի գիտնականների լայնածավալ հետազոտության ոլորտներից մեկը երկրաչափական պատրանքների տեսողական եւ շարժիչ գնահատման վրա ճոճքի ազդեցության ուսումնասիրությունն էր՝ ընկալման աղավաղումները պարզելու համար, որոնցում նույն չափի առարկաները տարբեր են թվում: Նման պատրանքները հաճախ տեղի են ունենում նորմալ պայմաններում եւ համարվում են տեսողական համակարգի նորմալ երեւույթ, սակայն դրանց ուժեղացումը կամ, ընդհակառակը, թուլացումը կարող է վկայել տեսողության խանգարման, առաջադրանքի կատարման դժվար պայմանների կամ ճանաչողական խանգարումների առկայության մասին, ինչպիսին են դեպրեսիան կամ շիզոֆրենիան:
Այս հետազոտության ընթացքում հետազոտողներն ուսումնասիրել են, թե ինչպես է պատրանքների ընկալումը փոխվում, երբ տեսողականորեն գնահատում են առարկաները եւ շարժողական առաջադրանքները կատարելիս (օրինակ՝ մատը նկարի վրայով անցնելիս) ճոճքի պայմաններում: Նմանատիպ փորձեր նախկինում անցկացվել են տիեզերական թռիչքների պայմաններում, պարզվել է, որ տիեզերագնացների ճշգրտությունը հորիզոնական եւ ուղղահայաց գծերը պատկերելու հարցում փոխվում է։ Ենթադրվում է, որ դա պայմանավորված է վեստիբուլյար ապարատի աշխատանքի փոփոխությամբ, որն ազդում է թեք գծերը վերարտադրելիս ձեռքի շարժումների ճշգրտության վրա։
«Ճոճքի պայմաններում մենք ստացել ենք միկրոգրավիտացիային նմանվող արդյունքներ. երկու դեպքում էլ նկատվել է շարժիչի թեք էֆեկտ՝ գծերի շարժիչային շեղում ուղղահայացից եւ հորիզոնականից: Գծի երկարության գնահատման ճշգրտությունը նվազել է, իսկ շարժումները դարձել են ավելի կտրուկ եւ հիպերմետրիկ: Ընդ որում՝ գծերի երկարության գնահատման սխալներն ավելի հաճախ են եղել, քան թեքության գնահատման ժամանակ: Այս տվյալները հաստատում են շարժման նպատակի վեկտորային կոդավորման տեսությունը, ըստ որի՝ շարժման ուղղությունն ու ամպլիտուդը կոդավորված են առանձին եւ անկախ միմյանցից, այլ ոչ թե կոնկրետ կետի կոորդինատների միջոցով»,- նշել է Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի ընդհանուր հոգեբանության ամբիոնի դոցենտ Վալերիա Կարպինսկայան։
Ինչպես նշել են գիտնականները, հետագա հետազոտությունների ուղղությունները կարող են կապված լինել սենսորային վահանակների եւ ձեռքի միջոցների օգտագործման արդյունավետության հետազոտման հետ՝ նվազեցնելու համար օպերատորի սխալները շարժիչային խնդիրներ լուծելիս։
