Հետազոտողները փորձարարական դեղամիջոցներ են մշակել, որոնք ի վիճակի են բջիջներում միտոքոնդրիաներն ավելի ինտենսիվ դարձնել և ավելի շատ կալորիաներ այրել: Ստացված արդյունքները կարող են հիմք ծառայել ճարպակալման բուժման և նյութափոխանակության ընդհանուր առողջության բարելավման նոր մոտեցումների համար:

Ճարպակալումն այժմ գլոբալ առողջապահական առանցքային խնդիր և շաքարախտի, քաղցկեղի և այլ խրոնիկական հիվանդությունների զգալի ռիսկի գործոն է համարվում: Քաշի նվազման համար գոյություն ունեցող դեղամիջոցների մեծ մասը պահանջում է ներարկումներ և հաճախ կապված է կողմնակի ազդեցությունների հետ, ուստի անվտանգ այլընտրանքների որոնումն առաջնահերթ խնդիր է մնում:

Հետազոտությունը ղեկավարել է Սիդնեյի տեխնոլոգիական համալսարանի դոցենտ Թրիստան Ռոուլինգը: Աշխատանքը հրապարակվել է Քիմիայի թագավորական ընկերության առաջատար Chemical Science հանդեսում, և խմբագիրներն անվանվել է «Շաբաթվա ընտրություն»:

Ավստրալիայից և Կանադայից գիտնականների մի խումբ կենտրոնացել է այսպես կոչված միտոքոնդրիալ անջատիչների վրա՝ նյութերի, որոնք փոխում են բջիջների էներգիայի արտադրության եղանակը: Այդ մոլեկուլներն էներգիայի գործընթացը նվազ արդյունավետ են դարձնում, ինչի արդյունքում որոշ էներգիա չի օգտագործվում ադենոզին տրիֆոսֆատ սինթեզելու համար, այլ ցրվում է որպես ջերմություն: Կորուստը փոխհատուցելու համար բջիջները սկսում են ավելի ակտիվորեն այրել ճարպը:

Միտոքոնդրիաները հաճախ անվանում են բջջի էլեկտրակայաններ, քանի որ դրանք սննդարար նյութերը վերածում են ATP-ի՝ օրգանիզմի համընդհանուր էներգիայի աղբյուրի: Անջատիչները խանգարում են այդ գործընթացին՝ բջիջներին ստիպելով ավելի շատ վառելիք ծախսել էներգետիկ հավասարակշռությունը պահպանելու համար։

Ռոլինգն այս ազդեցությունը համեմատում է հիդրոէլեկտրակայանի հետ. նորմալ պայմաններում ջուրն անցնում է տուրբինների միջով և էլեկտրաէներգիա առաջացնում, սակայն անջատիչները գործում են որպես արտահոսք, ինչը հանգեցնում է էներգիայի մի մասի կորստին որպես ջերմություն՝ շրջանցելով «տուրբինները»։

Նման միացությունները գիտնականներին հայտնի էին մոտ հարյուր տարի առաջ, սակայն պարզվել է, որ վաղ անջատիչները մահացու վտանգավոր էին։ Քսաներորդ դարի սկզբին ֆրանսիական զինամթերքի գործարանների բանվորները կտրուկ քաշի նվազում էին ունենում, մարմնի գերտաքացում ստանում և երբեմն մեռնում էին։ Պատճառը դինիտրոֆենոլ քիմիական նյութն էր, որը կարճ ժամանակով կիրառվում էր որպես քաշի նվազման օժանդակ միջոց, սակայն արգելվել է իր բարձր թունավորության և արդյունավետ և մահացու դեղաչափերի միջև չափազանց նեղ միջակայքի պատճառով։

Նոր ուսումնասիրության մեջ գիտնականները կարողացել են ավելի անվտանգ, այսպես կոչված «մեղմ» անջատիչներ ստեղծել՝ ճշգրիտ փոխելով մոլեկուլների քիմիական կառուցվածքը։ Դա նրանց հնարավորություն է տվել մանրակրկիտ կարգավորել բջջային նյութափոխանակության բարելավման աստիճանը։ Փորձարարական միացություններից մի քանիսն ակտիվացրել են միտոքոնդրիաները՝ առանց բջիջները վնասելու կամ օրգանիզմի համընդհանուր էներգիայի աղբյուրի արտադրությունը խաթարելու, մինչդեռ մյուսները ցուցաբերել են նույն վտանգավոր հատկությունները, ինչ հին թունավոր նյութերը։

Այդ մոլեկուլների միջև տարբերությունների վերլուծությունը հետազոտողներին օգնել է հասկանալու, թե ինչու են մեղմ անջատիչները տարբեր կերպ վարվում։ Դրանք դանդաղեցնում են գործընթացը մինչև այն մակարդակը, որը բջիջները կարող են հաղթահարել առանց բացասական ազդեցությունների։

Մեղմ անջատիչների լրացուցիչ առավելությունը բջիջներում օքսիդատիվ սթրեսի նվազումն էր։ Գիտնականների կարծիքով՝ դա կարող է ոչ միայն բարելավել նյութափոխանակության առողջությունը, այլև պաշտպանիչ ազդեցություն ունենալ տարիքային և նեյրոդեգեներատիվ հիվանդությունների, դրանց թվում՝ դեմենցիայի դեպքում։

Չնայած աշխատանքը գտնվում է իր վաղ փուլում, արդյունքները հիմք են ծառայում դեղերի նոր սերնդի մշակման համար, որոնք կարող են արագացնել էներգիայի այրումը օրգանզիմում՝ չկրկնելով անցյալի մահացու սխալները։