Չնայած ծերացման ուսումնասիրության ոլորտում արձանագրված առաջընթացին՝ գիտնականներն ավելի ու ավելի հաճախ են հանգում անսպասելի եզրակացության. ծերացումը, ամենայն հավանականությամբ, չունի մեկ միասնական պատճառ։ Վրոցլավի բժշկական համալսարանից դոկտոր Պյոտր Խմելևսկու՝ «Biogerontology» հանդեսում հրապարակված նոր աշխատությունը պնդում է, որ ծերացման մեկ ունիվերսալ մեխանիզմ գտնելու փորձերը կարող են սխալ լինել։

Դեռևս 20-րդ դարի կեսերին Նոբելյան մրցանակակիր Պիտեր Մեդավարը ծերացումն անվանում էր «կենսաբանության չլուծված հիմնախնդիր»։ Անցած տասնամյակների ընթացքում գիտությունը հսկայական քայլ է կատարել։ Հետազոտողները սովորել են վերլուծել առանձին բջիջներում հազարավոր գեների ակտիվությունը, բացահայտել երկարակեցության հետ կապված գենետիկական տարբերակները, չափել կենսաբանական տարիքը էպիգենետիկ ժամացույցների օգնությամբ և նույնիսկ փորձարկել սենոլիտիկ դեղամիջոցներ, որոնք ընդունակ են հեռացնել ծերացող բջիջների մի մասը։

Սակայն նոր գիտելիքների հետ եկել է նաև նոր ընկալում. ծերացումը շատ ավելի բարդ է, քան ենթադրվում է։

Տարբեր տարիների գիտնականներն առաջարկել են ծերացման հիմնական պատճառներ։ Նրանց թվում նշվում են օքսիդատիվ սթրեսը, ԴՆԹ-ի վնասվածքները, տելոմերների կարճացումը, միտոքոնդրիումների աշխատանքի խանգարումները, քրոնիկ բորբոքումը և էպիգենետիկ փոփոխությունները։ Սակայն այդ մեխանիզմներից ոչ մեկը չի կարողացել բացատրել օրգանիզմի բոլոր տարիքային փոփոխությունները։

Խմելևսկու կարծիքով՝ ծերացումն ավելի շատ նման է բարդ կենսաբանական համակարգի աստիճանական ապակազմակերպման, քան որևէ կոնկրետ մեխանիզմի փչացման։ Ավելի ու ավելի շատ տվյալներ վկայում են այն մասին, որ տարիքային փոփոխություններն առաջանում են կենդանի օրգանիզմի կազմակերպման տարբեր մակարդակներում միաժամանակ ընթացող բազմաթիվ գործընթացների փոխազդեցության արդյունքում։

Այս գաղափարն արտացոլված է այսպես կոչված «ծերացման նշանների» ժամանակակից հայեցակարգում. դա փոխկապակցված կենսաբանական գործընթացների մի ամբողջություն է, որն ուղեկցում է ծերացմանը և, ամենայն հավանականությամբ, խթանում դրա զարգացումը։

Վերջին տարիների ամենանշանակալի ձեռքբերումներից մեկը դարձել են էպիգենետիկ ժամացույցները։ Դրանք հիմնված են ԴՆԹ-ի քիմիական նշագրերի վերլուծության վրա և թույլ են տալիս բավական ճշգրիտ գնահատել մարդու կենսաբանական տարիքը։ Սակայն բաց է մնում հարցը. այդ ժամացույցները չափո՞ւմ են ծերացման հենց գործընթացը, թե՞ պարզապես արտացոլում են դրա հետևանքները։

Հենց այս հարցի պատասխանից կարող է կախված լինել ապագայի երիտասարդացնող տեխնոլոգիաների հաջողությունը։ Եթե էպիգենետիկ փոփոխությունները ծերացման միայն մարկերներ են, ապա դրանց հետ շրջելը պարտադիր չէ, որ հանգեցնի օրգանիզմի իրական երիտասարդացման։

Հեղինակն առանձնակի ուշադրություն է դարձնում երկարակեցության հետազոտություններում տարածված մի խնդրի՝ կենդանիների վրա ստացված արդյունքները մարդկանց վրա պրոյեկտելուն։ Բազմաթիվ փորձարկումներ թույլ են տալիս մկների կյանքը երկարացնել 20–30%-ով, ինչը պարբերաբար հայտնվում է աղմկահարույց վերնագրերում։

Սակայն մուկը մարդու փոքրացված պատճենը չէ։ Այս երկու տեսակների միջև կան հիմնարար տարբերություններ՝ կապված կյանքի տևողության, նյութափոխանակության, իմունային համակարգի աշխատանքի, հյուսվածքների կառուցվածքի և վնասվածքների վերականգնման մեխանիզմների հետ։ Այդ պատճառով էլ խոստումնալից շատ մեթոդներ, որոնք հաջողությամբ գործում են կենդանիների վրա, մարդկանց դեպքում այդքան տպավորիչ արդյունքներ չեն տալիս։

Հատկապես հետաքրքիր է այն գաղափարը, որը հեղինակը համարում է ժամանակակից ծերաբանության կարևորագույն ուղղություններից մեկը։ Հնարավոր է, որ երիտասարդությունը պայմանավորված չէ վնասվածքների բացակայությամբ (քանի որ մուտացիաները, նյութափոխանակության սխալներն ու վնասված սպիտակուցներն օրգանիզմում հայտնվում են մշտապես՝ դեռ վաղ տարիքից)։ Շատ ավելի կարևոր է օրգանիզմի՝ այդ վնասվածքները ժամանակին վերացնելու, սթրեսին հարմարվելու և խաթարված գործառույթները վերականգնելու ունակությունը։

Այս տեսանկյունից ֆիզիկական ծանրաբեռնվածության, կալորիականության սահմանափակման և ինտերվալային քաղցի օգտակարությունը կարող է բացատրվել ոչ թե նրանով, որ դրանք ուղղակիորեն դանդաղեցնում են ծերացումը, այլ նրանով, որ օգնում են օրգանիզմին ավելի երկար պահպանել հարմարվողականության ու վերականգնման ունակությունը։

Խմելևսկու կարծիքով՝ այսօր գիտության մեջ կարևոր հայեցակարգային շրջադարձ է տեղի ունենում։ Հետազոտողներն ավելի ու ավելի հաճախ են հեռանում «Ի՞նչն է առաջացնում ծերացումը» հարցից և սկսում են տալ մեկ այլ հարց. «Ինչո՞ւ է որոշ օրգանիզմների հաջողվում այդքան երկար պահպանել իրենց ֆունկցիոնալությունը, կայունությունն ու հարմարվողականությունը՝ մշտական վնասվածքների պայմաններում»։

Եթե այս տեսակետը ճիշտ դուրս գա, ապա ծերացման հետազոտությունների ապագան կապված կլինի ոչ թե «ծերության դեմ դեղահաբի» որոնումների, այլ կյանքի առավելագույն տևողության ընթացքում առողջությունը, կայունությունն ու կյանքի որակը պահպանելու մեթոդների մշակման հետ։