Տոլյատիի պետական համալսարանի (ՏՊՀ) քիմիկոսները մշակել են պիրազոլների և պիրազոլինների սինթեզի նոր մեթոդ։ Այս միացությունները բազմաթիվ ժամանակակից դեղամիջոցների առանցքային բաղադրիչներն են, որոնք օգտագործվում են, օրինակ, քաղցկեղի կամ ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարում։ Մոտեցման առանձնահատկությունը սինթեզի գործընթացը «կառավարելու» հնարավորությունն է՝ ռեագենտների համամասնությունները փոխելու միջոցով, ինչը թույլ է տալիս բարձր ընտրողականությամբ ստանալ տարբեր տեսակի միացություններ։

ՏՊՀ-ի Ս.Պ. Կորշունովի անվան «Օրգանական սինթեզ և վերլուծություն» ԳԳԼ-13-ի հետազոտողներն աշխատել են բարդ օրգանական մոլեկուլների հետ, որոնք ունեն քիմիական փոխակերպումների համար նախատեսված մի քանի ակտիվ կենտրոն։ Երկրորդ առանցքային բաղադրիչը եղել է հիդրազինը՝ բարձր ակտիվությամբ ռեագենտ, որը պարունակում է ազոտ։ Գիտնականները պարզել են, որ պարզապես ելանյութերի համամասնությունները փոխելով՝ հնարավոր է ճշգրիտ կառավարել, թե որ օգտակար քիմիական միացությունները կստացվեն։

«Եթե բաղադրիչները վերցվեն 1:1 հարաբերակցությամբ, ռեակցիան ընթանում է առաջին ուղով և արդյունքում առաջանում են այսպես կոչված պիրազոլիններ՝ ցիկլիկ մոլեկուլներ, որոնք ծայրահեղ պահանջարկ ունեն դեղագիտության մեջ։ Օգտակար արտադրանքի ելքը հասնում է 92%-ի», - պարզաբանում է ՏՊՀ-ի պրոֆեսոր Ալեքսանդր Գոլովանովը։ «Իսկ եթե հիդրազինն ավելացվի զգալիորեն ավելի շատ, ռեակցիան անցնում է երկրորդ ուղուն և ստացվում են այլ արժեքավոր միացություններ՝ պիրազոլներ (ելքը՝ 79-84%)»։

Նախկինում պիրազոլները ստացվում էին դասական մեթոդով, այսինքն՝ օրգանական միացությունները խառնում էին հիդրազինի հետ։ Սակայն այս մոտեցումը կատարյալ չէր. հաճախ մեկ անհրաժեշտ նյութի փոխարեն առաջանում էր նմանատիպ արտադրանքների խառնուրդ, որոնք շատ դժվար էր բաժանել։ Շատ ռեակցիաներ ստիպված էին անցկացնել բարձր ջերմաստիճաններում, երկար ժամանակով կամ ագրեսիվ քիմիական նյութերի կիրառմամբ։ Բայց գլխավոր խնդիրը մեթոդի անբավարար ճկունությունն էր։ Մասնավորապես, այն լավ չէր հարմարվում տրված հատկություններով բարդ մոլեկուլներ ստեղծելու համար, քանի որ թույլ չէր տալիս հեշտությամբ ավելացնել մոլեկուլի անհրաժեշտ տեղերում կենսաբանական ակտիվության համար կարևոր հատուկ հատվածներ։

Հենց այս սահմանափակումները հաղթահարելուն էլ օգնել է ՏՊՀ-ում մշակված նոր մոտեցումը։ Քիմիկոսները ոչ միայն հետևել են արդյունքին, այլև մանրակրկիտ ուսումնասիրել գործընթացի մեխանիզմը՝ օգտագործելով վերլուծության ժամանակակից մեթոդներ, ներառյալ միջուկային մագնիսական ռեզոնանսի սպեկտրոսկոպիան և ռենտգենակառուցվածքային վերլուծությունը։ Նրանք փորձնականորեն ապացուցել են, որ պիրազոլները և պիրազոլինները առաջանում են զուգահեռաբար, այլ ոչ թե փոխակերպվում միմյանց, ինչը մեթոդը դարձնում է հատկապես մաքուր և արդյունավետ։

«Ամենաարժեքավորն այն է, որ մեզ հաջողվել է ստանալ մաքուր պիրազոլիններ իրենց սկզբնական տեսքով», - ասում է Եվգենի Զատինացկին։ «Նախկինում դրանց սինթեզը գրեթե անհնար է եղել։ Այս մոլեկուլները շատ «քմահաճ» են. դրանք ունեն հատկապես ակտիվ տարր՝ ազոտի ատոմ, որը հեշտությամբ է փոխազդում նույնիսկ օդի հետ և կարող է փչացնել նյութը։ Այդ իսկ պատճառով, դրանք ուսումնասիրելու համար քիմիկոսները ստիպված էին դրանք ժամանակավորապես «պաշտպանել»։ Համապատասխան պայմաններում պիրազոլինի այս ակտիվ հատվածը հասանելի է մնում դրան այլ մասեր կցելու համար, ինչը չափազանց կարևոր է նոր միացությունների ստեղծման, հետևաբար՝ նոր, ավելի արդյունավետ դեղամիջոցների մշակման համար»։