ԱՄՆ Վիրջինիայի համալսարանի (UVA) հետազոտողները գտել են մարդու կենսաբանության առեղծվածներից մեկի բացատրությունը, որը կարող է կարևոր նշանակություն ունենալ կրծքագեղձի քաղցկեղի դեմ պայքարի համար։ Հետազոտությունը հրապարակվել է Science Advances գիտական ամսագրում։

Խոսքն այսպես կոչված «G-արժեքի պարադոքսի» մասին է. մարդու մոտ սպիտակուցներ արտադրող գեների թիվն ավելի մեծ չէ, քան փոքրիկ կլոր որդի մոտ, սակայն մեր մարմինն ու ուղեղը զգալիորեն ավելի բարդ են։

Դոկտոր Հուեյ Լին բացահայտել է այս գործընթացի անսպասելի մասնակցին՝ «քիմերային» ՌՆԹ-ներ, որոնք նախկինում համարվում էին բջջային աղբ։ Նոր տվյալները ցույց են տալիս, որ այս մոլեկուլները բնավ անօգուտ չեն. դրանք կարող են գեներացնել գենետիկական հրահանգներ՝ ընդլայնելով մեր բջջային «նախագծերը» գեների սահմաններից դուրս և կարևոր գործառույթներ կատարել առողջ բջիջներում։

Հունական դիցաբանության մեջ քիմերան առյուծի, այծի և օձի մարմնի մասերից կազմված հրաշունչ հրեշ է։ Ճիշտ նույն կերպ քիմերային ՌՆԹ-ն միավորում է երկու կամ ավելի գեների գենետիկական նյութը։ Սկզբում գիտնականները նման ՌՆԹ-ները համարում էին պարզապես սխալներ՝ գենետիկական նյութի պատահաբար «կարված» հատվածներ կամ քաղցկեղի հետևանք։ Ժամանակի ընթացքում պարզվեց, որ քիմերային ՌՆԹ-ները տարածված են բոլոր հյուսվածքներում և օրգանիզմի բնականոն ֆիզիոլոգիայի մաս են կազմում, սակայն դրանց ճշգրիտ գործառույթները մնում էին անհայտ։

Լին և նրա թիմը հայտնաբերել են, որ արատավոր քիմերային ՌՆԹ-ները կարևոր դեր են խաղում կրծքագեղձի քաղցկեղի զարգացման մեջ։ Հետազոտողները քաղցկեղային բջիջների ավելի քան 1 000 գծերում ստեղծել են քիմերային ՌՆԹ-ների «ատլաս» և պարզել, որ կրծքագեղձի առաջնային ուռուցքներում ՌՆԹ աշխատանքը հաճախ խաթարված է եղել։ Գիտնականները ենթադրում են, որ քիմերաների հետ կապված խնդիրները կարող են առնչություն ունենալ նաև քաղցկեղի այլ տեսակների և հիվանդությունների հետ։

Հարցը պարզաբանելու համար Լին և նրա թիմը մշակել են վերլուծական գործիք՝ «կանխատեսումների կոնվեյեր»՝ քիմերաների գործառույթները գնահատելու նպատակով, և դրա օգնությամբ կազմել են ավելի քան 569 հազար քիմերային ՌՆԹ-ների ատլաս՝ քաղցկեղային բջիջների 1019 գծերում։ Պարզվել է, որ ժամանակին անտեսված քիմերաները կարևոր են թե՛ առողջ բջիջների, թե՛ հիվանդությունների համար. առողջ բջիջներից քիմերաների հեռացումը խաթարել է բջջային բնականոն ցիկլը և առաջացրել վնասակար փոփոխություններ՝ նվազեցնելով բջիջների գոյատևման ունակությունը։ Սա Լիին թույլ է տվել եզրակացնել, որ քիմերային ՌՆԹ-ները բջջի կենսագործունեության գործընթացներում կատարում են բազմազան, կենսականորեն կարևոր դերեր։

«Արդյունքները ցույց են տալիս, որ քիմերային ՌՆԹ-ները կազմում են գեների էքսպրեսիայի նախկինում թերագնահատված շերտ՝ ընդլայնելով գործառական գենոմը սովորական գենետիկայի սահմաններից դուրս», — գրել են Լին և նրա գործընկերները։

Բժիշկներն արդեն կարողացել են մշակել քաղցկեղի բուժման նոր մեթոդներ՝ թիրախավորելով քաղցկեղ առաջացնող կոնկրետ քիմերաները, իսկ նոր ատլասը հիմք է ստեղծում այս մոտեցման հետագա զարգացման համար՝ օգնելով հետազոտողներին հասկանալ, թե ինչ են անում քիմերաները և ինչպես կարելի է դրանք օգտագործել քաղցկեղով հիվանդներին տրամադրվող օգնությունը բարելավելու համար։